Wychowanie vol.2

2. Starożytny Rzym
Wychowanie w Starożytnym Rzymie charakteryzowało się wyraźną ewolucją, przebiegającą od tradycyjnego modelu rodzinnego i praktycznego do zhellenizowanego systemu szkolnego, przy zachowaniu nadrzędnej zasady pragmatyzmu. W przeciwieństwie do greckiego zamiłowania do teorii, Rzymianie koncentrowali się na użyteczności wiedzy, przygotowując obywateli do konkretnych ról: rolnika, żołnierza, mówcy i urzędnika. Proces ten można prześledzić na przykładzie przemian zachodzących w dobie Republiki oraz Cesarstwa.

W początkowym okresie, a zwłaszcza we wczesnej Republice, dominował wzorzec wychowania rodzinnego i wieśniaczego. Edukacja była prywatną sprawą rodziny, skupionej wokół kultu ogniska domowego. Kluczową rolę odgrywał pater familias, sprawujący władzę nad domownikami, oraz matka, która – odmiennie niż w Grecji – osobiście zajmowała się wychowaniem dzieci. Ideałem był rzymski obywatel łączący cechy zarządcy ziemi i żołnierza. Kształcono przede wszystkim postawy moralne oparte na mos maiorum (zwyczajach przodków), wpajając cnoty takie jak: pietas (pobożność), virtus (męstwo), ofiarność i całkowite oddanie państwu. Wyrazicielem przywiązania do tego tradycyjnego modelu był Katon Starszy, który sprzeciwiał się wpływom greckim, demoralizującym jego zdaniem młodzież, i osobiście kształcił syna w zakresie rolnictwa, prawa, retoryki oraz historii Rzymu.

Ewolucja nastąpiła wraz z ekspansją terytorialną i podbojem Grecji, co doprowadziło do przenikania wzorców greckich. Ukształtował się nowy model wychowania praktycznego opartego na szkole, który jednak zachował rzymski utylitaryzm. Bogaci Rzymianie zaczęli zatrudniać greckich nauczycieli, a z czasem powstał trójstopniowy system szkolnictwa prywatnego:

1. Szkoła elementarna (ludus), gdzie literator uczył czytania i pisania, a kalkulator rachunków. Podstawą lektury było Prawo XII Tablic, co podkreślało praktyczny wymiar edukacji prawnej już na najniższym szczeblu.

2. Szkoła gramatyczna, przeznaczona dla chłopców z zamożniejszych warstw, gdzie grammaticus objaśniał poetów (greckich, a później łacińskich, jak Wergiliusz) oraz nauczał gramatyki, przygotowując do życia publicznego.

3. Szkoła retoryczna, kształcąca sprawnych mówców niezbędnych w działalności politycznej i sądowej. Pierwszą łacińską szkołę retoryczną założono w 93 r. p.n.e., co świadczyło o dążeniu do uniezależnienia się od wzorców greckich i dostosowania edukacji do rzymskich realiów prawno-politycznych.

W Republice szkolnictwo miało charakter prywatny, a ewolucja polegała na przejściu od edukacji domowej do instytucjonalnej, przy czym cel pozostał niezmiennie praktyczny: uformowanie aktywnego obywatela zdolnego do służby wojskowej i zarządzania sprawami publicznymi.
W okresie Cesarstwa ewolucja objęła instytucjonalizację i upaństwowienie edukacji, przy zachowaniu pragmatycznego charakteru kształcenia. Władze cesarskie dostrzegły rolę szkolnictwa w integracji imperium i kształceniu kadr administracyjnych.

- Za panowania Wespazjana państwo zaczęło fundować katedry i opłacać wybitnych nauczycieli w szkołach wyższych, co podniosło rangę zawodu nauczyciela i stabilizowało system.

- Przełomowym momentem było założenie przez cesarza Hadriana pierwszego państwowego zakładu naukowego Ateneum. Wydarzenie to zapoczątkowało rozwój rzymskiego szkolnictwa publicznego, finansowanego i nadzorowanego przez państwo.

W Cesarstwie utrwalił się wzorzec edukacji retoryczno-obywatelskiej. Szkoły retoryczne, cieszące się największym uznaniem, stały się instrumentem romanizacji prowincji, ujednolicając kulturę i język w całym imperium. Program nauczania, choć czerpał z dorobku greckiego, był nastawiony na praktyczne przygotowanie urzędników państwowych. Wykształcony Rzymianin władał łaciną i greką, ale to łacina stała się językiem administracji, prawa i Kościoła. Ewolucja w tym okresie polegała zatem na przekształceniu prywatnych inicjatyw edukacyjnych w spójny system publiczny, służący potrzebom rozległego państwa, przy jednoczesnym utrzymaniu rzymskiego pragmatyzmu – wiedza miała służyć działaniu, zarządzaniu i umacnianiu potęgi Rzymu.
Ewolucja wychowania rzymskiego przebiegała od rodzinnego modelu rolniczo-żołnierskiego, przez prywatne szkolnictwo grecko-rzymskie w Republice, aż do sformalizowanego szkolnictwa państwowego w Cesarstwie. Mimo zmian organizacyjnych i przejmowania form greckich, rzymski wzorzec kształcenia zachował swoją odrębność dzięki konsekwentnemu pragmatyzmowi.